Любыя архітэктурныя прыёмы дыктатараў: пластыкавыя калоны, якія нічога не нясуць, празмернае захапленне залатым колерам, арнаменты часоў Рэнесансу (ці калі там было модна штурхаць іх усюды), танная масіўная кітайская мэбля, якая спрабуе ўзнавіць «класічны» інтэр’ер. Чаму? Навошта? Што не так з дыктатарамі? Адкуль у іх такі жудасны густ і цяга да пазалоце? Давайце разбірацца.


Хто такія «дыктатары»

Дамо вызначэнне «дыктатарам». У дадзеным матэрыяле «дыктатар» будзе сінонімам аўтарытарнага лідэра або чалавека з дыктатарскімі або аўтарытарнымі рысамі характару.

Гэта зроблена не проста так. Цяпер не так ужо і шмат «адкрытых» дыктатур. Калі «дыктатар» хоча быць у «трэндзе», то трэба быць «гібрыдным рэжымам».

Дэмакратычны фасад для сусветнай грамадскасці стварае менш праблем у гандлі і менш цікавасці з боку іншых краін. Здавалася б, ёсць і дэмакратыя, і выбары праходзяць, але апазіцыя пераследуецца, а ва ўладзе знаходзяцца тыя ж асобы. Гэта і ёсць «гібрыдны рэжым».

Хоць адкрытых дыктатараў стала менш, іх замянілі аўтарытарныя лідэры, якія зусім далёкія ад ідэалаў ліберальнай дэмакратыі.

Для прыкладу возьмем Беларусь і Расію. Як бы іх кіраўнікоў не хацелі б называць «дыктатарамі», на самой справе яны з’яўляюцца аўтарытарнымі лідэрамі гібрыдных рэжымаў і не падпадаюць пад класічнае вызначэнне «дыктатуры». А вось архітэктурны стыль элітаў гэтых краін выдатна падыходзіць нашай тэме і менавіта таму «дыктатар» — зборнае паняцце ў гэтым артыкуле.

У дыктатараў абмежаваныя чалавечыя рэсурсы

Архітэктура звязаная з гісторыяй чалавецтва і тэхналогіямі, якія даступныя нам. Спачатку мы былі абмежаваныя ручной працай, прымітыўнымі інструментамі і матэрыяламі, крыніца якіх павінна была быць побач з будоўляй, каб іх зручна было дастаўляць ўручную. Прадказальна, будаўніцтва ішло вельмі павольна і магло доўжыцца стагоддзямі, калі людзі пакаленнямі працавалі над адным аб’ектам.

Сёння мы праектуем і будуем будынкі зусім інакш, і гэта паўплывала на тое, як выглядаюць нашы гарады. У нас ёсць тое, чаго не было ў мінулым: прыбіральні, газ, разеткі, абагравальнікі, трубы і шмат чаго яшчэ.

Можна скапіяваць архітэктуру мінулага, але, хутчэй за ўсё, гэта будзе марнаванне часу, так як сучасная архітэктура лепш адпавядае нашаму часу. Таксама, з вялікай доляй верагоднасці копія будзе дрэннай якасці, так як некаторыя прафесіі перастаюць быць запатрабаваныя, і мы губляем веды, звязаныя з мінулым. Гэта асабліва важна, калі мы праектуем і ўзводзім будынак, архітэктура якога была папулярная сотні гадоў таму.

by89-camu-u-dyktatarau-taki-zudasny-hust_03

Раней не было фоташопа, а зараз ёсць. Нам не трэба столькі мастакоў і скульптараў, колькі было раней, так як мы будуем інакш. І менавіта ў гэтым абмежаваныя дыктатары. Яны могуць быць казачна багатыя, але ў іх проста не можа быць дастаткова кваліфікаванага персаналу, так як грамадства развіваецца і рынак дыктуе, якія навыкі запатрабаваныя.

Менавіта таму якасць дыктатарскай архітэктуры дэградуе з кожным новым пакаленнем дыктатараў. Калі тое, што будавалі дыктатары пяцьдзесят ці сто гадоў таму, выглядае больш-менш прыстойна, то сучасныя пабудовы папросту жудасныя.

Невыкарыстоўваныя грамадствам навыкі забываюцца, і становіцца ўсё больш складана знайсці архітэктараў, дызайнераў і інжынераў, якія маглі б спраектаваць і пабудаваць па-сапраўднаму «класічны» дом або палац. Сучасныя ўніверсітэты не могуць перадаць усе веды тых эпох і, маючы ў кліентах дыктатара, архітэктары і дызайнеры вымушаныя слепа капіяваць мінулыя ўзоры без належнага разумення мінулага (што папросту немагчыма), на хаду адаптуючы гэта ўсё да сучасных патрэб.

Абмежаваны доступ да аўтэнтычных матэрыялах

Нават калі дыктатар знайшоў ідэальнага архітэктара і інжынера ён усё роўна не пабудуе прыстойны дом. Уся справа ў матэрыялах. Не толькі цяпер менш прафесіяналаў у гэтай галіне, але і менш аўтэнтычных матэрыялаў, якія былі выкарыстаны ў мінулым.

У дыктатара з’яўляецца выбар: чакаць гадамі «правільных» матэрыялаў, якія жудасна дарагія і патрабуюць прафесійнай апрацоўкі, або выкарыстоўваць танныя альтэрнатывы, якія выглядаюць «падобна». Ні адзін сучасны дыктатар не будзе чакаць дзесяцігоддзі, пакуль яго палац пабудуюць.

by89-camu-u-dyktatarau-taki-zudasny-hust_04

Уся справа ў працягласці знаходжання ва ўладзе. Кіраўнікі мінулага знаходзіліся ў руля пажыццёва і маглі планаваць доўгатэрміновыя праекты. Калі гэта не «спадчынная» дыктатура, як, да прыкладу, Паўночная Карэя, то дыктатар захоча пабудавацца хутка і атрымліваць асалоду ад жыцця і ўлады сёння, а не заўтра. Хоць дыктатуры могуць і быць «надоўга», але сам дыктатар вакол сябе заўсёды бачыць адны здрады і змовы, таму яго гарызонт планавання — кароткатэрміновы.

Чаму наогул дыктатары хочуць замкі

Звычайна дыктатары адбываюцца з бедных або нават зусім бедных сем’яў. Калі ў тваёй сям’і занадта шмат людзей і ўсе жывуць адзін у аднаго на галовах, з’яўляецца мара, што ў «адзін дзень я буду жыць у вялікай хаце». Нават у палацы або замку.

Асабіста я цалкам разумею гэтую логіку, так як сам рос у невялікай кватэры, як і большасць постсавецкіх гараджан. Але, як толькі я вырас і палічыў ўсе выдаткі, якія мае на ўвазе вялікая хата або кватэра — ацяпленне, будоўля або рамонт, сыход або нават проста ўборка — я зразумеў, што гэта таго не варта. Занадта шмат часу і грошай будзе выдаткавана на ўтрыманне вялікай хаты ці кватэры.

З дыктатарамі ўсё крыху больш складана. Дрэнныя жыллёвыя ўмовы ў мінулым і, хутчэй за ўсё, нізкі ўзровень адукацыі перашкаджаюць ім думаць практычна, асабліва калі ў іх ёсць манаполія на ўладу ў краіне. Неабмежаваная ўлада і беднае дзяцінства разам ствараюць гэтых жудасных монстраў, якіх дыктатары называюць сваёй «хатай».

by89-camu-u-dyktatarau-taki-zudasny-hust_05

Адукацыя вельмі важна, так як дыктатары папросту не бачаць розніцы паміж аўтэнтычнымі матэрыяламі, якія мы абмеркавалі, і сучаснымі таннымі аналагамі. «Калі гэта выглядае як калона, то мы бярэм», — іх логіка. Аўтэнтычнасць — не іх мэта. Яны хочуць палацападобную хату прама цяпер, а не шэдэўр рэстаўрацыі.

Дэманстрацыя ўлады — жыццёвая неабходнасць

Дыктатары звычайна існуюць у іншай рэальнасці і класавай сістэме, чым тая, якая распаўсюджаная ў сапраўдных дэмакратычных краінах. Для іх дэманстрацыя сілы гранічна важная. Гэта звязана з тым, што грамадства, у якіх яны жывуць, да гэтага часу з’яўляюцца краінамі, якія развіваюцца, і патрэба ў дэманстрацыі асабістага багацця і поспеху з’яўляецца сімвалам класа. Ездзіць на працу на ровары, як могуць галандскія і дацкія палітыкі, для дыктатараў проста смешна ці нават абразліва.

Прычына гэтага ў тым, што гэтыя краіны не маюць развітых ліберальна-дэмакратычных інстытутаў і незалежнай юрыдычнай сістэмы. У развітых краінах людзі выконваюць закон. У краінах, якія развіваюцца тыя, у каго больш улады і рэсурсаў і ёсць закон. Яны дэманструюць гэта матэрыяльным багаццем як дарагая вопратка, машыны, яхты, вілы і палацы.

Нездаровая ганарлівасць

Дыктатары могуць першапачаткова мець нездаровую ганарлівасць, лічачы сябе празмерна асаблівымі, унікальнымі, магутнымі і разумнымі. Прадказальна, яны патрабуюць «адпаведны» іх асобы інтэр’ер і хату. Вядома, адзіны прыдатны стыль у дадзеным выпадку будзе «самы лепшы», што спрашчаецца да «мармур тут, калона там і пафарбаваць гэта ўсё ў жоў … кхм … пакрыць гэта ўсё пазалотай!».

Выдатным прыкладам гэтай катэгорыі з’яўляецца Дональд Трамп, чыя кватэра выглядае проста бясконца жудасна, у сваёй няўдалай спробе пераймаць мінулага.

by89-camu-u-dyktatarau-taki-zudasny-hust_06
by89-camu-u-dyktatarau-taki-zudasny-hust_07
by89-camu-u-dyktatarau-taki-zudasny-hust_08

Пахлебцы дзеюць цуды

Але што калі ў дыктатара няма такой ганарлівасці? Не турбуйцеся, для чаго яшчэ патрэбныя сябры? Калі дыктатар прыходзіць да ўлады, ён звычайна ізалюецца ад рэальнага свету арміяй памочнікаў, намеснікаў і рознага гатунку падхалімаў. Менавіта тады дыктатар пачынае думаць пра сябе, сваё «велічча» і параўноўвае сябе з «вялікімі лідэрамі» мінулага, якія існавалі ў зусім іншым грамадстве сотні гадоў таму.

Пасля паспяховага прамывання сваім асяроддзем дыктатар пачынае шукаць «падыходзячы» архітэктурны стыль, які падыдзе яго «велічыні». Відавочна, толькі «Версаль дзесяцiкратнага памеру» можа задаволіць гэты «бездакорны» густ.

Рана ці позна дыктатары губляюць сувязь з рэальнасцю, і менавіта тады з’яўляюцца ўсе гэтыя палацы, яхты, замкі. Але нават усяго гэтага недастаткова, і ў ход ідуць такія вычварэнствы як хатні тыгр, акула ў акварыуме, асабісты заапарк. Як у Тоні Мантана ў «Асобе са шнарам» з яго тыграм і ў былога прэзідэнта Украіны Віктара Януковіча з яго хатнім заапаркам.

by89-camu-u-dyktatarau-taki-zudasny-hust_09

Карупцыя і кумаўство пагаршаюць становішча

Акей, дапусцім, у нас ёсць маленечкі дыктатар. У яго ў руках уся ўлада, яго калегі пакланяюцца яму, а «народ» дык увогуле абагаўляе. Час для палаца: Яго Вялікасць хоча «Вялікі Версаль». З джакузі.

by89-camu-u-dyktatarau-taki-zudasny-hust_10

Правядзем архітэктурны конкурс, каб усе архітэктурныя бюро маглі прыняць удзел, а мы б выбралі лепшы праект? Ха-ха-ха! «Навошта?! Я ведаю чалавечка, які ведае выдатнага архітэктара. Абыйдзецца танней, і я знаёмы з яго сям’ёй — выдатныя людзі», — вось што вы пачуеце ў адказ. Той, хто падыходзіць для такой працы, звычайна з’яўляецца нечым сынам, сябрам або тупа даў самы вялікі хабар.

Усе работы выконваюцца альбо невядомай кампаніяй, якую ніхто не ведае, ці людзьмі, якія недастаткова таленавітыя, каб іх нанялі прыватныя кампаніі, але з’яўляюцца сябрамі або аднакласнікамі «патрэбных» людзей.

Зураб Цэрэтэлі — ідэальны прыклад. Будучы сярэднім скульптарам, ён хутка ператварыўся ў пасрэднасць, ствараючы велізарныя безгустоўныя скульптуры ў Маскве для былога мэра Юрыя Лужкова. Падчас двухтысячных ён быў чымсьці накшталт «скульптара па змаўчанні» для Масквы.

Горш за ўсё тое, што гэты прынцып працуе для ўсяго: архітэктар, дызайнер інтэр’еру, інжынер, будаўнічая кампанія, пастаўшчык матэрыялаў і наогул усе атрымліваюць заказы такім чынам, калі справа тычыцца ажыццяўлення мары дыктатара. Гэтая неабсяжная гара пасродкавасці і карупцыі потым і створыць тое, над чым усе мы будзем смяяцца.

by89-camu-u-dyktatarau-taki-zudasny-hust_11

Галоўныя высновы

Прасумуем галоўныя высновы, якія варта мець на ўвазе, кажучы пра дыктатараў і іх густ:

  • Архітэктура змянілася, як і нашае грамадства. Засталося няшмат спецыялістаў, чыя праца нятанна і патрабуе часу, але нават яны не могуць ідэальна ўзнавіць мінулае, выкарыстоўваючы сучасныя матэрыялы.
  • Звычайна дыктатары адбываюцца з бедных сем’яў і не маюць добрай адукацыі.
  • Грамадства, у якім яны жывуць, усё яшчэ развіваецца, і таму ім важна дэманстраваць уладу, так як яны з’яўляюцца законам.
  • Альбо дыктатар ужо мае нездаровае бачанне сябе, альбо яго асяроддзе клапоціцца аб тым, каб той страціў сувязь з рэальнасцю і «зазвяздзіўся».
  • Карупцыя і кумаўство размяркуюць працу так, што заказы атрымаюць «патрэбныя» людзі, а не лепшыя.
BE-Stefan-Vanli-S70

Стэфан Ванлі

Рэдактар

BE_Warsaw-Poland

Варшава

Польшча